Presentatie belang psycho-sociale zorg tijdens uitval kritieke infrastructuur
Recent werd mij door een GHOR-functionaris van de Veiligheidsregio Zuid-Limburg gevraagd om een bijdrage te leveren aan deze bijeenkomst van het Netwerk Acute Zorg Limburg (NAZL).
Volgens hem staan de technische implicaties van de uitval van de stroom- en drinkwatervoorziening, communicatienetwerken, logistiek en distributie hoog op de agenda, maar de psycho-sociale aspecten krijgen nochtans onvoldoende aandacht.
Mijn presentatie over het belang van de psycho-sociale zorg tijdens de uitval van de kritieke infrastructuur heb ik woensdagochtend 15 april 2026 gehouden voor veertig zorgpartners, die aangesloten zijn bij het NAZL.
Voor dag en dauw was ik op mijn toerfiets uit het nabijgelegen Kessel vertrokken, waar ik de middag ervoor vanuit Scheveningen was aangekomen. Ruim op tijd arriveerde ik bij de middeleeuwse kasteelhoeve de Grote Hegge in Thorn.
Uitval kritieke infrastructuur
Ineens staat alles op zwart.
Er is geen stroom, mogelijk geen stromend water en de (nood-) communicatie is uitgevallen.
Kwetsbare ouderen, dementerenden, psychiatrische patiënten en mensen die aan de beademing liggen, kunnen in paniek raken wanneer het gangbare voorzieningenniveau niet meer gehandhaafd kan worden.
Met name de voornoemde patiëntenpopulatie heeft veel zorg, structuur en aandacht nodig.
Dat kan grote stress opleveren bij de directie en zorgprofessionals, met name wanneer de uitval lang gaat duren en er morele keuzes gemaakt moeten worden.
Strategische voorraden
Gezien de ernst van de situatie dient iedere zorginstelling een strategische voorraad voor tenminste vier weken te hebben, waaronder:
- Drinkwater en grijs water
- Voedsel
- Medicijnen (koeling)
- Brandstof (aggregaten)
- Schoonmaakmiddelen (hygiëne en sanitatie)
- Communicatieapparatuur (analoog)
DARES is onderdeel van de landelijke noodcommunicatieketen
Voorkomen en beheersen van paniek
Voorbereiding, heldere, meedogenloos eerlijke communicatie, eenduidig leiderschap is van groot belang.
Om te voorkomen dat er tunnelvisie ontstaat dient men te werken volgens de principes van het CRM.
Het opleiden, oefenen en trainen van de mentale weerbaarheid van het personeel vormt een belangrijk onderdeel van de crisispreparatie.
Oog voor zorgprofessionals
Langdurige ontregeling veroorzaakt morele stress en emotionele uitputting, waardoor betrokkenheid kan omslaan in frustratie, afstand of conflicten binnen teams.
Het thuisfront
Het belang van het thuisfront van de zorgmedewerkers en de patiënten mag niet onderschat worden.
Een crisis vergt het uiterste van alle medewerkers en hun gezinnen.
Om slagvaardig te kunnen blijven, dient er duidelijk gecommuniceerd te worden over wat er van iedere zorgprofessional verwacht wordt.
De psychologie van overleven
De psychologische kant is zo mogelijk nog belangrijker dan de fysieke kant.
Dat vraagt onder meer mentale rust en een heldere geestesgesteldheid.
Energiemanagement is cruciaal, met name wanneer er onder druk gepresteerd moet worden.
Individu-groep-maatschappij
Sociale cohesie versus fragmentatie
De na-oorlogse, homogene samenstelling van de Nederlandse bevolking met zijn eeuwenoude systeem van nabuurschap heeft de voorbije decennia steeds meer plaatsgemaakt voor toenemende fragmentatie en polarisatie.
De maatschappij is inmiddels extreem verdeeld geraakt langs tribaal-etnische lijnen.
Hoe mensen reageren hangt minder af van de storing zelf en meer van andere factoren.
Tijdsspanne
- Korte uitval (0-72 uur)
Van ‘gecontroleerde zorg’ naar crisiszorg - Middellange uitval (drie dagen-twee weken)
- Langdurige uitval (twee weken > maanden)
Handelingsperspectieven
Directeuren, managers en zorgprofessionals krijgen veel voor hun kiezen en zullen mentaal voorbereid moeten zijn op de moeilijke keuzes waar zij onherroepelijk mee geconfronteerd zullen worden.
In de komende oorlog tegen Rusland, waar overheidsfunctionarissen openlijk over spreken, gaan zij er vanuit dat er vanaf het oostfront minimaal 900 zwaargewonden per week in Nederland opgevangen zullen worden.
Het vergt geen hogere wiskunde om te veronderstellen dat in zulke omstandigheden harde en onbarmhartige keuzes gemaakt gaan worden.
Niet alleen falen zorgsystemen technisch, maar ook menselijk, onder langdurige druk.
Het is belangrijk om daarbij stil te staan, nu het nog kan.
Een keten is zo sterk als de zwakste schakel
Het NAZL bestaat uit afzonderlijke zorginstellingen, die individueel hun slagkracht en adaptatievermogen inbrengen.
Geëxtrapoleerd naar alle Acute Zorg Netwerken, zowel binnen Nederland als onze buurlanden, geldt dat de noodzakelijke veerkracht en afstemming met elkaar gerealiseerd dient te worden.
